تاريخچه طب سنتى ايران (۳)

پزشکي(سلامتي و بهداشت) :: طب سنتي

موضوع: تاريخچه طب سنتى ايران (۳)

تاريخچه طب سنتى ايران (۳)
در نوشته پيشين تا جايى پيش رفتيم كه به معرفى كتب ده جلدى خوارزمشاهى پرداختيم. بد نيست بدانيم كه سه كتاب ديگر نيز به زبان فارسى نوشته شده است كه عبارتند از «يادگار» - «اغراض الطبيه و مباحث العلائيه» و «خف علايى و يا خفى علايى».
از جمله كتاب هايى كه در چنين دورانى تاليف شد مى توان از كتاب قانون شيخ كه شامل پنج كتاب بدين ترتيب است، نام برد:
۱- كليات كه شامل چهار فن و چهار شيوه است.
۲ _ ادويه مفرده (داروهايى گياهى) كه شامليت آن بر دو جمله است.
۳ _ بيمارى هاى اعضاى بدن از سر تا نوك پا كه شامل بيست و دو تكنيك است.
۴ _ بيمارى هاى تخصصى كه به عضو خاصى اختصاص ندارد.
۵ _ داروهاى گياهى مركب كه در بردارنده مقالات و دو جمله است.
يكى از مولفين بزرگ كتاب هاى طبى در تمدن اسلامى، سيد اسمعيل طبيب بوده است. از دوران حمله مغول و خسارات فراوان وارده بر ايران زمين، تا دوران قاجار هيچ كتاب و رساله پزشكى اى نوشته نشده است.
كتاب «تحفه حكيم مومن» اثر محمد مومن بن ميرزا محمد زمان تنكابنى از آثار درخشان در زمينه طب سنتى و خواص گياهان، كانى ها، روغن ها و مواد طبيعى درمانى است كه قدمت آن حدوداً از زمان صفويه انتشار يافته است.«تحفه حكيم مومن» در نتيجه و حاصل مطالعات نويسنده آن در دوران خود است، قابل توجه است كه عموماً در آن دوران تحصيل علم پزشكى كه به همراه حكمت و فلسفه و تواماً آموخته مى شده است شكل يادگيرى در حضور استاد به صورت ديدن چهره و حال و هواى بيمار (معاينه)، نبض گيرى و نسخه نويسى (تغذيه و گياهان مفرده و مركبه دارويى) بوده است، چنانچه تا حدود نيم قرن پيش در كشور ايران هنوز اين روش وجود داشته است.
يكى از كتب قابل توجهى كه در اين دوره تاليف شد كتاب «مالا يسع الطبيب جهله يا مالا يسمع الطبيب» تاليف يوسف بن اسماعيل خويى شافعى معروف به «ابن الكبير» است كه نام آن را «جامع» گذاشته اند كه شامل دو كتاب يا دو قسمت است كه اولى در دوا هاى مفرده و تغذيه و دومى در داروهاى مركب است.
كتاب ديگر به نام «جامع المفردات الادويه و الاغذيه» تاليف ابن ابيطار (ضياءالدين عبدالله بن احمد مالقى اندلسى) «اهل اسپانيا» است.
كتاب ديگرى كه در اين زمينه خوش درخشيده است «تذكره شيخ داود انطاكى» اين كتاب، نوشته شيخ داود بن انطاكى «پزشك» است كه ملقب به بينا بوده است و اين كتاب شامل چند باب است:
باب اول: در زمينه كليات علوم پزشكى
باب دوم: در قوانين افراد و تركيب
باب سوم: در مفردات و مركبات
باب چهارم: در بيمارى ها
كتاب هايى كه در اين زمينه به تاليف رسيده است كتاب «حاوى رازى» و اختيار «شرح جالينوس بر بقراط» و «قرا با دين موجز» و «حواشى بر قانون ابن سينا» و «رساله در فصد» است.
كتاب قانون اثر ابوعلى سينا، سال هاى سال در كشورهاى اروپا مورد توجه بوده و تدريس شده است و در دانشكده هاى پزشكى سراسر جهان به زبان هاى مختلف تدريس گشته است.
كتاب معالجات بقراطى نيز در اين زمينه در آن دوران منتشر شد.
كتاب حاوى كبير و صغير: كتاب حاوى به زبان ساده تاليف «محمدبن زكرياى رازى» پزشك نامى ايران است. اين كتاب بعد از مرگ رازى با كمك و زحمت خواهر رازى تدوين گشته است. به طورى كه در اخبار است رازى يادداشت هاى حاوى را تهيه كرده است ولى عمرش براى تدوين كامل آن كفاف نداده است و همان گونه كه مى دانيم كتاب «حاوى» دايره المعارفى است كه شامل ماوقع و آنچه است كه در مطب رازى رخ داده و حاصل معالجه و روايت علايم بيمارى بيماران در بيمارستان است و شاهكار بزرگ علم پزشكى و مايه افتخار تمدن بزرگ اسلامى است.
كتاب حاوى شامل ۱۲ باب است بدين شرح:
۱ _ در درمان بيمارى ها و بيماران
۲ _ در حفظ بهداشت
۳ _ در بخيه و شكسته بندها و زخم ها
۴ _ در نيروى داروها و غذاها
۵ _ در داروهاى مركب
۶ _ در صنايع پزشكى و وسايل مورد استفاده در اين صنعت
۷ _ در داروسازى رنگ و مزه و بوى داروها
۸ _ در بدن ها، انواع طبايع و چگونگى عملكرد آنها
۹ _ در وزن ها و پيمانه ها
۱۰ _ در تشريح اعضاى بدن، آناتومى و فوايد و كارآمدى هر عضو بدن
۱۱ _ در دلايل و اسباب و وسايل طبيعى در پزشكى
كتاب حاوى همچنين به زبان لاتين «Continens» نيز ترجمه شده است. بهترين نسخه كتاب حاوى همان است كه در كتابخانه اى در نزديكى مادريد اسپانيا موجود است كه بهترين نسخه اين كتاب است كه با اقتباس از آن جلدهاى ديگرى بدين شرح منتشر شده است:
جلد اول: بيمارى هاى مربوط به سر (مغز و اعصاب)
جلد دوم: بيمارى هاى چشم
جلد سوم: بيمارى هاى گوش و بينى و دندان
جلد چهارم: بيمارى هاى ريه
جلد پنجم: بيمارى هاى مرى و معده
جلد ششم: استفراغ ها، چاقى و لاغرى
جلد هفتم: بيمارى پستان، كبد و قلب
جلد هشتم: ورم امعا و بيمارى هاى مربوطه

مطلب بعدی :: مطلب قبلی