تاريخچه طب سنتى ايران (۴)

پزشکي(سلامتي و بهداشت) :: طب سنتي

موضوع: تاريخچه طب سنتى ايران (۴)

در ادامه معرفى تاريخچه بزرگان و آثار طب سنتى ايران زمين مى توان از نام ايلاقى (شرف الزمان) كه از شاگردان بنام بوعلى سينا در طب بود نام برد. كتب «طب ايلاقى»، «فصول ايلاقى» و «فصول ايلاقيه» يا «ايلاقيه الفصول» در كتابخانه ها و فهرست ها ديده مى شود و مورد اعتبار بوده است.
كتاب «كوناش فاخره»: از نوشته هاى محمدبن زكرياى رازى بوده است كه در زمان خود براى طلبگان علم طب و دانشجويان اين رشته داراى ارزش ماهيتى فراوان بوده است.
نام ديگرى كه در دوران خلفاى عباسى بر سر زبان ها بوده است «يوسف ساهر» معروف به «يوسف القس» است. وى به علت داشتن نوعى بيمارى به «يوسف ساهر بيدار» مشهور گشته است. نوشته هاى او شامل دو فصل مجزا مى شود قسمت اول: بيست باب (فصل) در مورد اعضا و جوارح بدن انسان و قسمت دوم حدود ۶ فصل است و در مورد وظايف اعضاى بدن به صورت نامرتب توضيح مى دهد.
در تاريخ طب همچنين به كلمه اى برمى خوريم كه به معناى خاندان پزشكى است كه در پيشبرد اهداف دانشگاه «جندى شاپور» سهم بسزايى داشته اند كه به آنها «بختشيوع» مى گفتند.
يكى از مورخين بزرگ اروپايى در مورد خاندان پزشكى «بختشيوع» چنين مى نويسد:
۱ _ بختشيوع اول (بنيانگذار)
۲- جرجيس طبيب (۷۶۱ ميلادى)
۳- بختشيوع دوم (۸۰۱ ميلادى)
۴ - جبرائيل (۸۲۸ ميلادى)
۵- جرجيس دوم
۶- بختشيوع سوم (۸۷۰ ميلادى)
۷- عبيدالله
۸- يحيى يا يوحنا
۹- جبرائيل (۱۰۰۶ ميلادى)
۱۰- بختشيوع چهارم (۹۴۵ ميلادى)
«جالينوس» حكيم از پزشكان بزرگ و بى نظير يونان است كه دنباله رو تحقيقات بقراط است و علم طب بسيار مديون اوست. نوشته هاى او اغلب به زبان عربى ترجمه شده و مدت ها به جهان پزشكى جسم و ذهن خدمت كرده است. در اين زمان حكام هندى و يونانى از خود آثار بسيار ارزشمندى به جاى گذاشته اند كه در جاى خود از آن ياد خواهد شد. در اين دوران مى توان از آثارى چون: «كتاب النبض الكبير» ، «سته عشر»، «كتاب النفس»، «كتاب حيله البرء»، «كتاب ايام البحران»، «كتاب القوى الطبيعه»، «كتاب صرع الاطفال»، «كتاب الذبول»، «كتاب الترياق»، «كتاب الادويه المفرده» و «الاخلاط لبقراط» مى توان نام برد كه هر يك از اين كتب از طرف دانش پژوهان طب مورد استقبال و توجه شايانى قرار گرفت و سال هاى سال منبع اطلاعاتى براى اين گروه بوده است.
كتاب ديگرى كه در اين زمينه مورد بررسى و توجه قرار گرفته «كتاب كامل الصناعه» تاليف و نوشته «ابوالحسن مجوسى اهوازى» است كه از پزشكان بزرگ و نامى مسلمان و حاذق و دانشمند بوده است.
وى در ساختن مراكز درمانى معروف در زمان عضدالدوله ديلمى خدماتى انجام داده و كتاب او «كامل الصناعه» مبتنى بر دو بخش مهم و عمده است. قسمت تئورى و قسمت پراكتيكال (عملى) كه داراى فصل ها و مقالات و بخش هاى كوچكتر است. قابل ذكر است كه اين كتاب در حدود سال ۱۵۰۰ ميلادى ترجمه و در حدود سال ۱۵۲۵ ميلادى در فرانسه چاپ شد و بسيار مورد استفاده پزشكان در دانشكده هاى پزشكى آن زمان قرار گرفته است، اين كتاب در ايتاليا و فرانسه ترجمه شده است.
جالب توجه است كه يك دوره كامل جراحى كه از زمان يونانيان شروع شده در اين كتاب به رشته تحرير درآمده است و بسيار مورد استفاده جراحان اروپا قرار گرفته است.
منابع و مراجع غنى در اين مورد كتب: «اهوازى كيست» و «ملكى چيست» هستند. همچنين «پندنامه اهوازى» كه در حدود سال ۱۳۲۶ در تهران چاپ شد و چاپ مجدد آن در سال ۱۳۲۶ شمسى بوده است. كتاب «تحفه حكيم مومن» نيز از كتب گرانمايه در زمينه طب قديم است كه حدود ۳۰۰ سال است كه مورد تحقيق پزشكان علوم قديم قرارگرفته و قرار دارد. اين كتاب يكى از پرارزش ترين كتب طبى در اسلام و ايران است كه در نوع خود كم نظير، كامل، پويا و مفيد است و به كليه علاقه مندان توصيه مى شود در صورت داشتن دانش زبان عربى حتماً آن را مورد تحقيق و مطالعه قرار دهند. اين كتاب ارزشمند در زمينه درمان بيمارى ها با داروهاى گياهى با منشاء طبيعى و معدنى، حيوانى و غيره است.
* با تشكر از استاد گرانمايه دكتر محمود نجم آبادى

مطلب بعدی :: مطلب قبلی