كم‌كم باورمان مي‌كنند

پزشکي(سلامتي و بهداشت) :: ايدز HIV

موضوع: كم‌كم باورمان مي‌كنند

گفت‌وگو با دكتر مينو محرز، سرپرست مركز تحقيقات ايدز ايران

تلاش جهاني براي مبارزه با گسترش بيماري ايدز سال‌هاست كه در همة جوامع، از پيشرفته‌ترين کشورهاي غربي گرفته تا کشورهاي درحال‌توسعه‌اي نظير گامبيا، صورت مي‌گيرد. توليد 13 واکسن جديد براي اين بيماري در 8 کشور جهان، در سال 2006، گواهي بر اين مدعاست. دستيابي به فناوري توليد داروهاي جديد و کارآمد باعث شده که هرازگاه محققان در گوشه‌اي از جهان از توليد داروي جديدي خبر دهند اما، به‌دليل نوپا بودن دانش فني توليد داروهاي ضدايدز، اغلب آنها در حد آزمايشگاهي باقي مي‌مانند.
کشور ما هم از اين رقابت بي‌نصيب نمانده است. در هجدهم شهريورماه، در حاشية برگزاري پنجاه ‌و سومين اجلاس وزراي بهداشت كشورهاي منطقة مديترانة شرقي، دکتر كامران باقري‌لنکراني، وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، از توليد داروي ايراني ضدايدز خبر داد. اين مسئله واکنش‌هاي مختلف رسانه‌ها و مطبوعات داخلي و خارجي را برانگيخت. گروهي اين ادعا را حركتي سياسي تلقي كردند و گروهي ديگر آن را حاصل زد و بندهاي اقتصادي دانستند. سکوت شبهه‌برانگيز مقامات دولتي و غير‌دولتي مسئول نيز به اين ابهامات دامن زد. سرانجام، در مراسم «معرفي دستاورد دانشمندان ايراني در عرصة پزشكي»، که روز چهاردهم بهمن‌ماه در تالار امام بيمارستان امام خميني تهران برگزار شد، برخي از اين ابهامات پاسخ داده شدند.
اما آيا آيمُد (IMOD) واقعاً درمان بيماري لاعلاج ايدز است؟ ايدز با داروي گياهي کاملاً برطرف مي‌شود؟ آيا براي هر بار تزريق داروي آزمايشي ايدز به بيماران پول پرداخت مي‌شده است؟ آيا تعدادي از بيماران ايدزي بر اثر مصرف اين دارو مرده‌اند؟
در کمتر محفل علمي ايران است که دربارة بيماري ايدز صحبت شود و نام دکتر مينو محرز بر زبان نيايد. آيمُد بهانه‌اي شد تا با دکتر مينو محرز، متخصص بيماري‌هاي عفوني و گرمسيري، سرپرست مركز تحقيقات ايدز ايران، و عضو کميتة کشوري کنترل ايدز، به گفت‌وگو بنشينيم. در اين گفت‌وگو او فارغ از اختلاف‌نظرهاي جناحي، سياسي و سليقه‌اي از ساخت داروي ايدز در ايران مي‌گويد.

? خانم دكتر محرز، شما در مقام رئيس انجمن علمي بيماري‌هاي عفوني و سرپرست مركز تحقيقات ايدز ايران ارزش علمي داروي ايراني ضد ايدز با نام آيمُد را در چه حد مي‌دانيد؟
? لازم است ابتدا تأكيد كنم كه تاكنون هيچ درمان قطعي‌اي در جهان براي عفونت اچ‌آي‌وي‌ شناخته نشده است. ما هم چنين ادعايي نداريم، اما داروي جديد (آيمُد) كيفيت زندگي و طول عمر مبتلايان به ايدز را افزايش مي‌دهد و از اين نظر داروي ارزشمندي است. داروهايي كه درحال‌حاضر براي درمان ايدز تجويز مي‌شوند همه خاصيت ضدويروسي دارند. از سال‌ها پيش، محققان به اين فكر مي‌كردند كه اگر دستگاه ايمني بيماران تقويت شود، چون هدف اصلي ويروس ايدز سلول‌هاي دستگاه ايمني يعني لنفوسيت‌هاي كمك‌كنندة CD4 هستند، كيفيت زندگي بيماران بهتر مي‌شود و حتي مي‌توان از پيشرفت عفونت و شروع مرحلة علامت‌دار بيماري ايدز جلوگيري كرد. با اين تفكر، قبلاً روي داروهايي كار شده بود كه بيشتر شيميايي بودند. اينترلوكين2 اين كار را انجام مي‌دهد ولي، به‌دليل بروز عوارض، مصرف آن محدود است.
? چطور درگير پروژة توليد داروي آيمُد شديد؟
? از من خواسته شد كه به‌عنوان متخصص باليني و استاد دانشگاه نظرم را دربارة اين دارو اعلام كنم و بگويم كه آيا دارو ارزش كار دارد يا نه. در آن زمان بي‌خطر بودن مصرف آيمُد روي حيوانات مطالعه شده بود و بايد مطالعات انساني آن شروع مي‌شد. من بيش از 15 سال روي بيماران مبتلا به ايدز و داروهاي آنها كار كرده بودم. مي‌دانستم كه خوردن روزانه حدود 17 قرص براي بيماران تا چه حد كلافه‌كننده است و پس از گذشت حدود شش هفت سال معمولاً ديگر بدن بيماران به داروها جواب نمي‌دهد. خيلي از داروهاي ضدويروس چربي‌ها و قند خون را افزايش مي‌دهند و مشكلاتي براي بيماران ايجاد مي‌كنند، اما چون تعداد CD4ها را افزايش مي‌دهند ما ناچار به تجويز آنها هستيم. در چنين وضعيتي، ارزش علمي اين پروژة تحقيقاتي را تأييد كردم.
? پس از تأييد، پروژه چه مراحلي را طي كرد؟
? مطالعه در مورد ايمني دارو روي حيوانات انجام شده بود. بنابراين، از كميته‌هاي اخلاق وزارت بهداشت و دانشگاه تهران براي شروع مطالعه روي بيماران مجوز گرفتيم. در مرحلة اول، دوز اثربخشي دارو را تعيين كرديم. دوزي از دارو كه ما به داوطلبان مي‌داديم يك دويست و پنجاهم دوز كُشنده بود. يعني مي‌توان در آينده اثرِ دوزهاي بالاتر آيمُد را هم روي بيماران آزمود. دوز دارو تعيين شد و هيچ‌كدام از مصرف‌كنندگان هم دچار عوارض قلبي، كبدي، مغزي يا كليوي نشدند. در مرحلة بعدي تحقيق، اثربخشي آن با ساير داروهاي موجود براي بيماران مقايسه شد.
? داروي جديد، به‌جاي تأثير گذاشتن بر ويروس، دستگاه ايمني بدن بيماران را هدف قرار مي‌دهد؟
? آيمُد تحريك‌كننده و تنظيم‌كنندة بسيار قوي دستگاه ايمني است. داروهاي ضدويروسِ معمول پس از ورود ويروس به داخل سلول آنزيم لازم را براي تكثير ويروس در داخل سلول مهار مي‌كنند. اما ما اصلاً نبايد اجازه دهيم كه ويروس وارد سلول شود. در بخشي از تحقيقات روي آيمُد ديديم كه اين دارو ورود ويروس به داخل سلول را كاهش مي‌دهد. البته فعلاً فقط خاصيت تنظيم‌كنندگي دستگاه ايمني اين دارو از نظر علمي تأييد شده است.
? برخلاف داروهاي ضدويروس، افرادي كه با آيمُد درمان مي‌شوند به مصرف مداوم آن نياز ندارند.
? بله، 65 درصد از بيماراني كه داروي ايراني آيمُد روي آنها آزمايش شد، در عرض 21 ماه پس از قطع دارو، CD4 بالايي داشتند. اين امتياز است كه بيمار به مصرف مستمر دارو نياز ندارد.
? خانم دكتر، چرا گزارش تحقيقات باليني و علمي انجام‌شده روي اين دارو را براي استفادة محققان كشورهاي جهان منتشر نكرديد؟
? يكي از ايرادهايي كه از كار ما گرفته‌اند ارائه ندادن گزارش مطالعات فاز 2 و 3 است. اين به‌دليل امتياز انحصاري (patent) دارو بوده است. شواهد و گزارش‌هاي باليني همه آماده هستند. كار ما بسيار علمي و دقيق انجام شده است و پس از انحصاري شدن دارو گزارش‌ها را منتشر خواهيم كرد. مجري تحقيقات باليني انجام‌شده روي اين دارو مركز تحقيقات ايدز بود. پروژه‌ها و پروتكل‌هاي مطالعات باليني را اپيدميولوژيست‌هاي ماهر نوشتند و كار گروهي در اين مركز هم بسيار قوي بود. در اين شش هفت سال، تجربة شركت در اين كار گروهيِ تحقيقاتي براي من لذت‌بخش بود و مطالب علمي باارزشي در آن دوره ياد گرفتم. گاه تا ساعت يك دو بامداد كنار هم مي‌نشستيم و به بحث علمي مي‌پرداختيم. همكاران از تأثيرات خوب دارو مي‌گفتند و اطلاعات مبادله مي‌شد. اما، متأسفانه، خيلي از متخصصان ما به كار گروهي اعتقاد ندارند.
? آيمُد در چه مرحله‌اي از بيماري ايدز كارآمد است؟
? اين دارو قبل از آنكه بيماري وارد مرحلة فعال شود و زماني كه CD4ها بين 200 تا 400 هستند، تجويز مي‌شود. عملكرد آن هم به اين ترتيب است كه CD4ها را افزايش مي‌دهد و تا مدت‌ها در همان اندازه نگه مي‌دارد.
? بسياري از داروهاي موجود در ايران اساس گياهي دارند. چرا تأكيد زيادي روي گياهي بودن داروي آيمُد مي‌شود؟
? چون آيمُد تنها داروي گياهي براي مبتلايان به ايدز است كه اثر تحريك‌كنندگي و تنظيم‌كنندگي روي دستگاه ايمني دارد. اين دارو در هر سه مرحلة مطالعه بدون عارضه بوده است. محققان چيني داروي گياهي ديگري براي درمان ايدز معرفي كرده بودند كه چون اثربخشي خوبي نداشت به‌سرعت كنار رفت.
? آيا سلينيوم مادة مؤثر اين داروست؟ خواص سلينيوم كه از سال‌ها قبل شناخته شده بوده است.
? خير، اين دارو تركيبي از سه گياه است. البته سلينيوم هم دارد، ولي فقط سلينيوم نيست. شناخت همة اين عوامل مشكل است و به زمان نياز دارد. آنچه مشخص شده، اين است كه اين دارو عملكرد دستگاه ايمني را به‌شدت تقويت مي‌كند. اينكه دقيقاً كدام تركيب مؤثر بوده، نمي‌دانيم. ساخت آيمُد اين‌طور نبوده كه گياه را بجوشانند و عصاره‌اش را بگيرند. مكانيسم تهيه‌اش بسيار پيچيده است. ابتدا گياه براي مدتي طولاني اينكوبه مي‌شود، يعني تحت شرايط مساعدي براي رشد قرار مي‌گيرد. سپس آن را در ميدان مغناطيسي خاصي قرار مي‌دهند.
? قبلاً اشاره كرديد كه مكانيسم اثر اين دارو مشخص نيست.
? در اين دارو صدها مادة مؤثر وجود دارد و پيدا كردن تك‌تك آنها بسيار مشكل است. معمولاً در مورد داروهاي گياهي چندان به دنبال مكانيسم اثر نمي‌گردند، بيشتر به نتيجة مصرف توجه مي‌كنند. اين دارو CD4ها را افزايش مي‌دهد، گاما اينترفرون را هم بالا مي‌برد، در نتيجه براي درمان بسياري از بيماري‌هاي مزمن مي‌توان از آن سود جست. البته هنوز در درمان بيماري ديگر از اين دارو استفاده نشده است.
? نقش محقق روسي در ساخت اين دارو چه بود؟
? اين فرد شيمي‌دان بود. ايده را او پيشنهاد كرد ولي چيز زيادي در مورد بيماري ايدز نمي‌دانست. احساسش اين بود كه اين گياه قابليت‌هاي ارزشمندي دارد. در ايران مشخص شد كه چطور بايد از آن استفاده كرد. تمام فعاليت‌هاي تحقيقاتي مربوط به اين دارو در ايران انجام شد و دانش فني ساخت آن متعلق به محققان و متخصصان كشورمان است. آيمُد يك داروي ايراني است و بايد از نظر علمي قبولش كنيم، هرچند كه برخي افراد ابعاد سياسي به ساخت آن داده‌اند.
? براي معرفي اين دستاورد علمي به محققان و متخصصان ديگر كشورهاي جهان چه برنامه‌هايي داريد؟
? قصد داريم كارگاه‌هايي برگزار كنيم و از دست‌اندركاران تحقيق روي داروهاي ضدايدز در سراسر دنيا دعوت به عمل بياوريم. ما اطلاعات علمي مربوط به اين دارو را ارائه مي‌دهيم و از آنها مي‌خواهيم دانسته‌هاي خود را در اين باره به بحث بگذارند تا بتوانيم براي بهتر و اثربخش‌تر شدن داروي آيمُد از آنها استفاده كنيم.
? اين دارو از چه مراكزي تأييديه اخذ كرده است؟
? ما براي ساخت و توليد آيمُد از وزارت بهداشت مجوز گرفته‌ايم و در تلاشيم تا از سازمان جهاني بهداشت هم مجوز بگيريم. در مورد داروهاي ضدايدز، وقتي سازمان جهاني بهداشت تأييديه بدهد، تقريباً براي مصرف در كشورهاي جهان كافي است.
? چه كشورهايي سفارش خريد آيمُد را از ايران داده‌اند؟
? چون اين دارو هنوز انحصاري نشده است براي فروشش اقدامي نكرده‌ايم.
? آيا مصرف همزمان اين داروي جديد و ساير داروهاي تجويزي براي بيماران مبتلا به ايدز مشكلي ايجاد نمي‌كند؟
? ما آيمُد را همزمان با داروهاي ضدرترو ويروس به بيماران داده‌ايم و عارضه‌اي مشاهده نكرده‌ايم. به‌نظر مي‌رسد كه تجويز همزمان آنها حتي موجب افزايش بيشتر CD4ها مي‌شود.
? آيا استفاده از اين دارو در زنان باردار اچ‌آي‌وي مثبت براي پيشگيري از انتقال ويروس به جنين مؤثر است؟
? ما اثر اين دارو را در كودكان، نوزادان، مبتلايان به نارسايي‌هاي كبدي و كليوي و زنان باردار بررسي نكرده‌ايم. البته اين مطالعات در برنامه‌هاي بعدي گروه تحقيقاتي ما وجود دارند. در زنان باردار، براي جلوگيري از انتقال ويروس به جنين، بايد داروهاي ضدرترو ويروس تجويز شود.
? يعني هيچ زن بارداري در گروه بررسي‌شده نبوده است؟
? ما در فاز سوم، ما مطالعه را روي 200 بيمار مبتلا به ايدز، كه سن آنها بيشتر از 18 سال بود، انجام داديم. هيچ‌كدام از اين بيماران باردار نبودند و مشكل كبدي يا كليوي نداشتند. فاز سوم در سه مركز تهران، شيراز و كرمانشاه انجام شد.
? با توجه به اينكه آيمُد از وزارت بهداشت مجوز ساخت و توليد دريافت كرده است، پيش‌بيني مي‌كنيد كه چه زماني در پروتكل درماني بيماران ايراني قرار گيرد؟
? احتمالاً در سال 1386، در فاز چهارم، روي 5 هزار بيمار مطالعه صورت خواهد گرفت. پروتكل پيشنهادي ما در كميته‌اي بررسي خواهد شد و، درصورتي‌كه موفق به اخذ مجوز شود، وزارت بهداشت اين دارو را در اختيار بيماران ايراني قرار خواهد داد.
? آيا مي‌توان از آيمُد براي پيشگيري از ابتلا به ايدز در افراد در معرض خطر سود جست؟
? خير، فقط داروهاي ضدرترو ويروس براي پيشگيري از ايدز استفاده مي‌شوند. همان‌طور كه گفتم، آيمُد تنظيم‌كننده و تحريك‌كنندة دستگاه ايمني است و ادعايي براي خاصيت ضدويروسش نداريم، مگر آنكه در مطالعات بعدي چنين ادعايي ثابت شود.
? خبر تكان‌دهندة مرگ بيماراني را كه داروي ايراني ايدز روي آنها آزمايش شده بود*، تكذيب مي‌كنيد يا تأييد؟
? در مراسم «معرفي دستاورد دانشمندان ايراني در عرصة پزشكي»، چند تن از خبرنگاران سؤالاتي را در اين زمينه با لحني از من پرسيدند كه به آنها گفتم «با من مصاحبه مي‌كنيد يا قصد داريد محاكمه‌ام كنيد؟» آنان نام و مشخصات دو نفر از بيمارانم را، كه سال‌ها تحت نظرم بودند، مي‌آوردند و مي‌گفتند كه آنها بر اثر مصرف داروي جديد كشته شده‌اند. اما واقعيت چيز ديگري است. اين دو بيمار نسبت به تمام داروهاي ضدويروس موجود در كشور مقاوم شده بودند، CD4 آنها در حدود 20 بود و ما ديگر هيچ دارويي نداشتيم كه جايگزين داروهايشان كنيم. اين دو نفر جزو پروتكل ما نبودند اما من برايشان دارو درخواست كردم تا شايد بتوانم آنها را از مرگ نجات بدهم. يكي از آنها به تومور مغزي مبتلا شده بود و با تب و تشنج آمده بود. خارج از برنامه، برايش دارو درخواست كردم. پس از مصرف دارو، CD4 او از 20 به 160 رسيد و حال عمومي‌اش هم بهتر شد ولي پس از چند ماه فوت كرد. بيمار دوم زني بود كه او هم در مراحل پيشرفتة بيماري ايدز قرار داشت و به تمام داروهاي ضدويروس موجود مقاوم شده بود. براي او نيز خارج از برنامه دارو درخواست كردم. پس از مصرف دارو حالش بهتر شده بود، اما دچار يك عفونت شديد شد و فوت كرد. غير از اين دو مورد، هيچ مورد مرگ‌ومير ديگري طي اين برنامه مشاهده نشد. خيلي از بيماراني كه اسم مي‌آوردند، زنده‌اند و اصلاً اين دارو را استفاده نكرده‌اند. كاملاً مشخص بود كه اسم اين بيماران را كسي به اين افراد گفته است.
مطالعه و فعاليت ما از نظر علمي هيچ ايرادي نداشته است. ما شش سال روي اين دارو كار كرده‌ايم و روزبه‌روز هم به نتايج بهتري مي‌رسيم. گروه تحقيقاتي ما متشكل از استادان دانشگاه و متخصصان سرشناس و برجستة كشور است كه اعتبار علمي و شغلي خود را روي اين دارو گذاشته‌اند. ما پيش از شروع تحقيق از كميتة اخلاق وزارت بهداشت و دانشگاه تهران مجوز دريافت كرديم. از همه مهم‌تر، خود بيماران به استفاده از اين دارو رضايت داشتند. در اين زمينه هر ادعايي باشد، پاسخگو هستيم.
اين شايعات ناشي از آن است كه خودمان را باور نداريم؛ باور نداريم كه مي‌توانيم. بايد در رسانه‌ها راجع به پژوهش و اخلاق پژوهش صحبت شود. امروزه، شارلاتانيسم علمي رواج يافته است. در نتيجه، حتي اگر گروهي صادقانه در كشور كار تحقيقاتي انجام بدهند و هدفشان هم خدمت‌رساني به مردم باشد، با ترديد به آنها نگاه مي‌شود. بايد جهاني فكر كنيم. من چنين نقل‌هايي را به حساب خام بودن پژوهش در ايران و نداشتن اخلاق پژوهشي مي‌گذارم؛ شايد هم دليلش ناآگاهي است. ما كار را به‌خوبي انجام داده‌ايم و هيچ بيماري نبوده كه بر اثر مصرف آيمُد فوت كرده باشد. بايد از محققاني كه وقت و زندگي‌شان را صرف تحقيق روي اين دارو كرده‌اند، قدرداني شود. كساني هم كه موفقيت محققان و متخصصان ايراني را قبول ندارند كم‌كم باور مي‌كنند.?

مطلب بعدی :: مطلب قبلی