شگفتيهاي خواب

پزشکي(سلامتي و بهداشت) :: طالع بيني ازدواج

موضوع: شگفتيهاي خواب - بخش دوم

خـواب (sleep) حـالتي از استراحت طبيعي است كه در پستانداران،

پرندگان، ماهي ها و در برخي بي مهرگان مشاهده ميگردد. كاهش

حـركـات ارادي بـدن، كـاهـش واكــنش بـــه محركات خارجي، افزايش

سرعت آنابوليسم و كاهش سرعت كاتابوليسم از خصوصيات خواب

ميباشند.

آنـابوليسم (ساز)(anabolism): يك پروســـه متابوليكي است كه

مولكولهاي بزرگ از مولكولهاي كوچك سنتز ميشوند. ساخت ارگانها

و نسوج-سنتز مولكولهاي پيچيده و ساختارهاي سلولي-پروسه هاي آنابوليك انرژي خواه (مصرف ATP) ميباشند.

كاتابوليسم (سوخت)(catabolism): يك پروسه متابوليكي كه مولكولهاي بزرگ شكسته و به مولكولهاي كوچك تبديل ميشوند، سپس در فرايند تنفس سلولي مورد استفاده قرار ميگيرند. -شكست ساختار سلولي-پروسه هاي كاتابوليك انرژي زا (توليد ATP) ميباشند.

ميزان خواب مطلوب:

افرادي كه كمتر از 4 ساعت و يا بيشتر از 8 ساعت ميخوابند، احتمال اينكه دچار مرگ زودرس شوند بيشتر است (نظير عارضه چاقي). افرادي كه در 24 ساعت 8 ساعت ميخوابند، عملكردشان بهبود يافته و ريسك سوانح در آنها كاهش و عملكرد سيستم ايمني آنها بهبود مي يابد. براي اطلاع از ميزان خواب با توجه به سن به مقاله بهداشت خواب رجوع كنيد.

فيزيولوژي خواب:

چرخه ميان خواب و بيداري در برگيرنده مراحل مختلفي از خواب ميباشد. خواب به دو قسمت كلي تقسيم ميشود:

1-مرحله غير رم(NON-REM)(NREM): هفتاد و پنج تا هشتاد درصد كل زمان خواب را به خود اختصاص داده و در آن سيستم پاراسمپاتيك فعال است. اين مرحله خود به 4 مرحله تقسيم بندي ميگردد. مراحل 3 و4 به خواب امواج آهسته(SLOW WAVE SLEEP)(SWS) نيز معروف هستند.

2- مرحله رم و يا حركات سريع چشم(RAPID EYE MOVEMENT)(REM):در اين مرحله سيستم سمپاتيك فعال بوده و فقدان تونوس عضلات اسكلتي اتفاق مي افتد.

تونوس عضلاني(MUSCLE TONE/TONUS): انقباضات مداوم و غير فعال عضلات مي باشد، كه كمك ميكند به حفظ وضعيت بدني و تعادل بدن.

مراحل خواب بر اساس امواج مغزي مشخص ميشوند.

نوار مغزي و يا الكتروانسفالوگرافي(ELECTROENCEPHALOGRAPHY): اندازه گيري فعاليت الكتريكي مغز (ثبت امواج مغزي) با قرار دادن الكترودهايي بر روي پوست سر و يا درون قشر مخ. نتيجه آن الكتروانسفالوگرافELECTROENCEPHALOGRAPH(EEG) و يا امواج مغزي(BRAINWAVES) ميباشد.

امواج مغزي:

1- امواج گاما(GAMMA): با فركانس 26 تا 100 هرتز-در فعاليت هاي ذهني پيچيده، ادراك، حل مسئله، ترس و گوش بزنگ بودن توليد ميشود.

2- امواج بتا(BETA): با فركانس بالاي 12 هرتز (معمولا 20 هرتز)-در وضعيت بيداري، افكار مضطرب، تفكر و تمركز فعال و استدلال توليد ميشود. مصرف كافئين باعث توليد امواج بتا ميشود.

3- آمواج آلفا(ALPHA): با فركانس 8 تا 12 هرتز است-در وضعيت بيداري و آرميدگي(آرامش خاطر)، يادگيري، خيالپردازي طي روز و معمولاً با چشمهاي بسته توليد ميشود-با خواب آلودگي كاهش مي يابد.

4- امواج تتا(THETE): با فركانس 4 تا 8 هرتز است-در مرحله قبل از خواب و هنگام بيداري (خواب آلودگي)، هنگام خواب (خواب سبك)، ديدن روياها، مديتيشن(مراقبه) عميق، هيپنوتيزم، حالت خلسه، نيايش ،خيالپردازي طي روز، اشراق، خلاقيت، حافظه، يادگيري و روياهاي روشن ظاهر ميگردند. امواج تتا دسترسي به اطلاعاتناخودآگاه را ميسر ميسازد.

5- امواج دلتا(DELTA):با فركانس 4 هرتز و يا پايينتر. در مراحل 3 و 4 خواب ظاهرميگردد، در مرحله خواب عميق و فاقد رويا. دسترسي به اطلاعات ناخودآگاه از طريق امواج دلتا صورت ميگيرد.

نكته: يك هرتز برابر يك سيكل در ثانيه است. مثلاً 8 هرتز يعني 8 سيكل در ثانيه.

مراحل خواب:

1-بيداري:در اين مرحله امواج آلفا ظاهر ميشود با فركانس 8 تا 10 هرتز.

2-مرحله غير رم(NREM) كه 90 تا 120 دقيقه طول ميكشد:

-مرحله نخست خواب: اين مرحله گذر از بيداري به خواب است. با محو شدن امواج آلفا و ظهور امواج تتا (فركانس 4 تا 8 هرتز) آغاز ميشود. البته در اين مرحله امواج آلفا نيز حضور دارند، اما امواج تتا غالب ميباشند. در اين مرحله فرد اندكي از تونوس عضلاني خود را از دست ميدهد. در اين مرحله فرد ممكن است پديده تكانهاي خواب و توهمات خواب را تجربه كند. تنفس آهسته ميشود، ضربان قلب منظم ميشود، فشار خون كاهش مي يابد، دماي مغز افزايش مي يابد، جريان خون به مغز كاهش يافته و چشمها اندكي تكان ميخورند. چنانچه فرد در اين مرحله از خواب بيدار شود، گويي اصلاً نخوابيده است.اين مرحله 5 تا 10 دقيقه بطول مي انجامد.

- مرحله دوم خواب:در اين مرحله امواج تتا (فركانس 5 تا 15 هرتز) به شكل دوك هــا (SPINDLES)(انفجارهاي فعاليتي) و (K-COMPLEX)(اوج امواج مغزي ناگهان سقوط ميكند و سپس مجددا اوج ميگيرد) مشاهده ميگردد. در اين مرحله آگاهي هوشيارانه از محيط خارجي ناپديد ميشود، خواب سبك است، فرد را ميتوان با صدا زدن براحتي بيدار كرد، فشار خون، دماي بدن، متابوليسم و فعاليت قلب كاهش مي يابند -45 تا 55 درصد كل خواب را به خود اختصاص ميدهد. اين مرحله نيز 5 تا 15 دقيقه بطول مي انجامد.

-مرحله سوم خواب: در اين مرحله امواج دلتا (2 تا 4 هرتز) و تتا حضور دارند. 20 تا 50 درصد امواج دلتا و مابقي امواج تتا هستند. اين مرحله، مرحله خواب عميق است-براي بيدار كردن فرد بايستي بيشتر تلاش كرد-اين مرحله نيز 5 تا 15 دقيقه بطول ميانجامد-اين مرحله 3 تا 8 درصد كل خواب را به خود اختصاص ميدهد.

-مرحله چهارم خواب: عميق ترين مرحله خواب است و در آن امواج دلتا و تتا حضور دارند. 50 درصد دلتا و 50 درصد تتا. فركانس در محدوده 0.5 تا 2 هرتز است-اين مرحله 10 تا 15 درصد كل خواب را به خود اختصاص ميدهد-تنفس ريتميك و موزون ميشود-بيدار كردن فرد دشوار است-در اين مرحله است كه اختلالات وحشت شبانه، شب ادراري، خوابگردي و صحبت كردن در خواب روي ميدهند- چنانچه فرد در اين مرحله، از خواب بيدار شود احساسي گيجي و گم گشستگي كرده و قادر نيست درست راه برود، كه به اين وضعيت در اصطلاح ايستايي خواب(SLEEP INERTIA) ميگويند-در اين مرحله فعاليتها و كاركردهاي بدن به شدت كاهش مي يابد.

نكته:پس از اتمام مرحله 4، خواب مستقيماً وارد مرحله پنجم و رم نميشود، بلكه مجدداً به طور معكوس به مراحل 3 و 2 بازگشته و سپس وارد مرحله رم ميشود.

3- مرحله ر م (REM) و يا مرحله پنجم خواب: در اين مرحله امواج بتا (فركانس بالاي 12 هرتز) ظاهر ميگردد. در اين مرحله امواج مغزي كوتاه و نامنظم ميشوند-بطوري كه امواج مغزي بيشتري مشابه وضعيت بيداري هستند تا خواب-اغلب خوابهاي واضح در اين مرحله ديده ميشوند (به خاطر داشته باشيد رويا بيني ممكن است در هر مرحله از خواب روي دهد)-در اين مرحله حركات سريع چشم مشاهده ميشود-ضربان قلب نامنظم شده و افزايش مي يابد-فشار خون كاهش مي يابد-تنفس كم عمق، سريع و نامنظم ميشود-فعاليت مخ افزايش مي يابد-تمام عضلات ارادي بدن فلج ميشود-احتمال حمله قلبي در بيماران قلبي در اين مرحله به اوج خود ميرسد-مصرف اكسيژن بدن افزايش مي يابد-ممكن است انگشتان دست و پا و صورت دچار انقباضات ناگهاني شوند-مردان در اين مرحله دچار نعوض و زنان دچار تراكم خون در ناحيه كليتوريس ميشوند-حرارت بدن در اين مرحله بدرستي تنظيم نميگردد-لرز و تعريق متوقف ميگردد و دماي بدن با دماي محيط برابرميشود. اين مرحله در حدود 10 دقيقه طول ميكشد. البته در چرخه هاي بعدي از مدت مراحل 3 و 4 خواب كاسته شده و به مدت رم افزوده ميگردد، بطوري كه آخرين مرحله رم يك ساعت بطول خواهد انجاميد.

نكته:يادآوري رويا هنگام بيدار شدن از مرحله غير رم غير ممكن اما حين بيدار شدن از مرحله رم با جزئيات كامل امكان پذير است.

نكته:مصرف قرصهاي خواب آور و الكل مراحل عميق خواب و رم (REM) را سركوب ميكنند. از اينرو روز بعد معمولاً بيشتر احساس خواب آلودگي ميكنيد.

نكته:نوزادان و كودكان 50 درصد زمان خواب را در مرحله (NREM) و 50 درصد آن را در مرحله (REM) سپري ميكنند.

نكته:بزرگسالان 20 درصد زمان خواب را در مرحله (REM) و 80 درصد آن را در مــــرحله (NREM) سپري ميكنند.

نكته:افراد مسن تنها 15 درصد كل زمان خواب را در مرحله (REM) سپري ميكنند.

نكته:خرخر كردن تنها در مرحله (NREM) ايجاد ميشود.

چرخه خواب(SLEEP CYCLE):

عبارت است از چرخه هاي متوالي غير رم(NREM) و رم(REM) كه در حدود 100 تا 120 دقيقه بطول مي انجامد. هر فرد بطور معمول 4 تا 5 چرخه خواب را در طول شب تجربه ميكند. چرخه خواب به ترتيب شامل: بيداري-1-2-3-4-3-2-REM ميباشد.

مطلب بعدی :: مطلب قبلی