بچه‌هاي زرنگ و تنبلی چشم

پزشکي(سلامتي و بهداشت) :: گوناگون

موضوع: بچه‌هاي زرنگ و تنبلی چشم

دكتر پريسا شباني
اگر بچه كوچك در خانه داريد، مخصوصا بچه 4 تا 6 ساله، حتما مي‌دانيد كه مهلت خانواده‌ها براي مراجعه به پايگاههاي پيشگيري از تنبلي چشم چند روز قبل يعني پايان آذرماه تمام شد. اما در طول اين 2 ماه كسي براي شما توضيح داد كه اصلا اين تنبلي چشم چه‌جور تنبلي است كه پيشگيري و درمان آن اين‌همه مهم است؟
اين يك واقعيت است كه شما حتي وقتي چيزي را از بازار مي‌خريد، ممكن است عيبي داشته باشد كه تا مدت‌ها متوجهش نشويد. بلا نسبت، بلا نسبت، فرزند دلبند شما هم مي‌تواند دچار مشكلي باشد كه شما متوجه آن نباشيد؛ آن‌هم مشكلي كه اگر زود تشخيصش ندهيم ديگر قابل درمان نيست. مثل اينكه چشم‌هاي برخي كودكان، با آنكه سالم به نظر مي رسند اما از سلامت و ديد كافي برخوردار نيستند. بايد بدانيد رشد و‌ ‌تكامل مركز بينايي در مغز از دوران جنيني تا حدود 01 سالگي ادامه دارد، اما حداكثر‌ ‌سرعت رشد آن تا 3 سالگي است. نتيجه‌ ‌تكامل دستگاه بينايي در اين دوران، ديد واضح و كامل است.
در اين مدت، بخصوص در سه سال اول زندگي، هر عاملي كه باعث اشكال ديد ، در يك يا هر دو چشم كودك شود،‌ ‌رشد و تكامل دستگاه بينايي را متوقف مي‌كند و در نتيجه باعث كاهش ميزان بينايي كودك‌ ‌مي‌شود. تنبلي چشم يا آمبليوپي كه در حدود 3 درصد افراد ديده مي شود زماني رخ مي‌دهد كه چشم در دوره كودكي ديد طبيعي پيدا نكند. اين اختلال كه معمولا در يك چشم ديده مي‌شود، به دليل اختلال ديد چشم تنبل بر اثر عوامل مختلف نظير عيوب انكساري (دوربيني، نزديك بيني، يا آستيگماتيسم)، انحراف چشم (لوچي يا استرابيسم)، و يا عدم شفافيت مسير بينايي (ناشي از عواملي نظير آب مرواريد، كدورت قرنيه، و يا افتادگي پلك) رخ مي‌دهد. عدم وضوح تصوير در چشم بيمار و بهتر بودن تصوير ايجاد شده در چشم سالم سبب مي شود تا مغز بين دو چشم، چشم سالم را براي ديدن انتخاب كند و در واقع مسير ارسال تصوير از چشم بيمار به مغز را مسدود و يا اصطلاحاً ديد چشم بيمار را خاموش كند و كودك براي هميشه ديدش را از دست دهد. البته در صورتي كه اشكال ديد كودك، قبل از 5 سالگي درمان شود، حتي اگر چشم در اين مدت‌ ‌تنبل شده باشد با درمان، بينايي كامل بدست مي‌آيد. پس از‌ ‌5 سالگي، هرچه درمان چشم تنبل بيشتر به عقب بيافتد، احتمال به دست آوردن‌ ‌بينايي كامل كمتر مي‌شود، به طوري كه پس از 7 تا 01 سالگي، درمان هيچ تاثيري در بينايي نخواهد داشت.

بي‌آزار اما مهم
آمبليوپي‌ ‌نوعي كاهش بينايي است كه در آن نمي‌توان در‌ ‌چشم و يا در راه‌هاي عصبي بينايي هيچ‌گونه عيب ارگانيك (ساختاري) واضحي يافت‌ ‌ودر واقع از مواردي است كه نه مريض چيزي مي‌بيند و نه دكتر در چشم مريض چيزي مي‌بيند. از نظر پزشك، زماني تشخيص آمبليوپي مسجل مي‌شود كه حتي با بهترين تصحيح‌ ‌انكساري نيز نتوان ديد بيمار را افزايش داد و در روي تابلوي اسنلن (تابلويي كه براي معاينه چشم به‌كار مي‌رود) حداقل دو رديف‌ ‌اختلاف ديد وجود داشته باشد. در اينجا مي‌توانيم بگوييم چشمي كه ديد كمتري دارد دچار آمبليوپي است به شرط اينكه در ته چشم نيز نتوان هيچ گونه ضايعه ارگانيكي كه مسئول كاهش بينايي باشد يافت.

چه‌كسي مقصر است؟
اشكالات مادرزادي در ساختمان چشم، مانند آب مرواريد و پايين افتادگي پلك‌ ‌باعث مي‌شود كه چشم نتواند تصوير واضحي از اشياء دريافت كند و بتدريج دچار تنبلي شود. در مورد آب مرواريد بهترين درمان عمل جراحي است كه اگر پس از تولد تا سه ماهگي هرچه سريعتر صورت بگيرد، نتيجه بهتري خواهد داشت وبينايي برمي‌گردد؛ اگرچه پس از سه ماهگي نتيجه چندان‌ ‌رضايت بخش نخواهد بود. اما در‌ ‌نزديك بيني ، دور بيني و آستيگماتيسم، اگر ديد هر دو چشم بسيار كم باشد، هر دو‌ ‌چشم و اگر تفاوت ديد آنها زياد باشد، چشم ضعيف‌تر نمي‌تواند تصوير واضحي از اشياء‌ ‌دريافت كند و دچار تنبلي مي‌شود. لوچي يا انحراف چشم نيز مي‌تواند باعث دو بيني شده در نتيجه تصوير واضحي روي شبكيه تشكيل‌ ‌نشود. بدين‌ترتيب مغز به‌تدريج براي حذف دو بيني، تصوير چشم منحرف را حذف كرده و‌ ‌تنبلي چشم ايجاد خواهد شد.

ما بايد چه‌كار كنيم؟
تنها‌ ‌راه پيشگيري از تنبلي چشم، تشخيص به موقع عوامل ايجادكننده آن است و چون بسياري از اين عوامل براي خانواده‌ها ناشناخته است، چشم همه كودكان بايد حداقل سه بار قبل از‌ ‌دبستان در زمان‌هاي مختلف معاينه شود: سه ماهگي، 2 تا‌ ‌3 سالگي، 5 تا‌ ‌6 سالگي. تنبلي چشم معمولاً در سنين زير شش سال ايجاد شده و البته خيلي اوقات توسط والدين، معلمان، و يا پزشك كشف مي‌شود. در سنيني كه كودك قادر به بيان مشكلات خود هست، ممكن است از ضعف بينايي، خستگي چشم و يا سردرد شكايت داشته باشد؛ اما در اغلب موارد كودك شكايتي ندارد. فراموش نكنيد زماني‌كه تنبلي چشم ناشي از عيوب انكساري باشد تشخيص آن مشكل است زيرا كودكان به راحتي توسط چشم ديگر مي‌بينند و كمبود ديد در چشم بيمار را جبران مي‌كنند.
پس براي جلوگيري از تنبلي چشم، كودك بايد بعد از تولد در زايشگاه توسط متخصص كودكان و در سنين 3 تا 4 ماهگي و 2 تا 3 سالگي توسط چشم پزشك معاينه شود. خوشبختانه اخيراً در كشور طرحي براي جلوگيري از تنبلي چشم اجرا شده است كه در آن همه كودكان مهد كودك‌ها و آمادگي به رايگان تحت معاينه قرار مي گيرند.

درمان تنبلي چشم
خوشبختانه تنبلي چشم در صورتي كه در زمان مناسب تشخيص داده شود براحتي قابل درمان است. درمان تنبلي چشم معمولاً به صورت بستن چشم سالم و وادار كردن مغز به ديدن با چشم تنبل است. اين درمان ممكن است هفته ها و يا حتي ماه ها طول بكشد كه البته چشم سالم بايد به تناوب باز شود. در مواردي كه تنبلي ناشي از عيوب انكساري است، تجويز عينك يا لنز سبب وضوح تصوير در چشم معيوب و درمان تنبلي خواهد شد. مواردي نيز كه تنبلي ناشي از انحراف چشم است با جراحي و اصلاح انحراف قابل درمان است.
نكته اينجاست كه گاهي‌ ‌اوقات مدت درمان چندسال است . در اين صورت والدين طفل بايد استقامت ، پشتكار و‌ ‌حوصله لازم را داشته باشند و از رفت و آمد نزد متخصص و ساير مشكلات جنبي آن خسته‌ ‌نشوند. اگر‌ ‌متخصص توصيه كرد چشم كودك را ببنديد ، طبق دستور او عمل كنيد و چشم كودك را كمتر يا‌ ‌بيشتر از زمان تعيين شده نبنديد و درصورت تشخيص تنبلي چشم، حتما تا پايان 01 سالگي پيگير وضعيت بينايي و تغييرات عيوب‌ ‌انكساري كودك باشيد

مطلب بعدی :: مطلب قبلی